331 ق ) واقع شد كه به داشتن گرايش‌هاى شيعى معروف بود . « 1 » وى در گذشته از كوفه به قم آمده ، در اين شهر سكنى گزيده بود . از عالمان قمى هم كسانى به مراكز علمى شرق مهاجرت مىكردند ، چنان‌كه على بن محمد بن فيروزان از محدثان قم به شهر كش آمده ، در آن‌جا اقامت جست . « 2 » به همين ترتيب عالمان پرورش‌يافته در اين حوزه‌ها نيز به مراكز علمى ايران و عراق هجرت مىنمودند و دستاوردهاى علمى آن مراكز را به اين حوزه‌ها انتقال مىدادند . على بن محمد قزوينى ، كه اهل قزوين بود و گويا در حوزهء سمرقند تحصيل كرده بود ، از اين دسته محسوب مىشد . او كتب عياشى سمرقندى را روايت مىنمود و نخستين كسى بود كه مصنفات او را به بغداد آورد . « 3 » شمار ديگرى از پرورش‌يافتگان حوزه سمرقند و شاگردان عياشى هم بعدها به حوزه‌هاى قم و عراق هجرت كردند . مراودات علمى بين حوزه‌ها ، هرچند محدود ، موجب تحكيم اين ارتباطات علمى بين حوزه‌ها مىگرديد . گاه اتفاق مىافتاد كه عالمان يك حوزه از دانشمندان حوزه‌هاى ديگر ، در مسائل علمى نظرخواهى مىكردند ، چنان‌كه حسين بن روح نوبختى ، كتابى را به منظور ارزيابى و تعيين صحت مطالبش به نزد دانشمندان قمى فرستاد . « 4 » از موارد ديگرى كه در تحكيم ارتباطهاى علمى حوزه‌ها سهم داشت ، نقل و انتقال كتاب و آثار مكتوب علمى دانشمندان حوزه‌هاى گوناگون بود . انتقال اين آثار موجب آشنايى استادان و دانش‌پژوهان ديگر حوزه‌ها با آراء و نظرات صاحبان اين تأليفات و گسترش انديشه و كتب علمى آنان مىگرديد . انتقال كتاب‌ها روندى كندتر از مهاجرت‌ها و سفرهاى

--> ( 1 ) . همان ، ص 438 . ( 2 ) . همان ، ص 478 . ( 3 ) . نجاشى ، همان ، ص 267 . ( 4 ) . طوسى ، الغيبه ، ص 390 .